Chi phí của lệnh cấm

(TBKTSG) – Cấm “ngực lép lái xe ra đường”; cấm mua nhầm mũ bảo hiểm dỏm; xe biển số chẵn đi ngày chẵn, biển số lẻ đi ngày lẻ, cấm đi xe không chính chủ… Dưới áp lực dư luận, các cơ quan chức năng đã thoái lui với những lệnh cấm này. Thế nhưng, các lệnh cấm “trời ơi” khác tiếp tục xếp hàng lấp ló làm thiên hạ bất an. Hai trong số đó được thảo luận gần đây nhất là lệnh cấm bán bia vỉa hè và lệnh cấm bán bia trong môi trường nhiệt độ trên 30 độ C. Các lệnh cấm này cần được giải mã một cách “trần tục” dưới góc độ kinh tế.

Chi phí đỏ

Các lệnh cấm ít nhiều đều có tính hợp lý, vì nó hướng tới bảo vệ một số lợi ích chính đáng nhất định. Và khi đưa ra dự thảo lệnh cấm, cơ quan soạn thảo dùng các lý do này để thuyết phục lãnh đạo chấp nhận ban hành. Nhưng có một khía cạnh thường bị lãng quên trong các tờ trình, là chi phí để đưa lệnh cấm vào cuộc sống.

Lệnh cấm của Nhà nước không tự nó đi vào cuộc sống. Muốn đưa lệnh cấm vào cuộc sống cần phải có cơ chế thanh tra, kiểm tra, xử phạt… Các cơ chế này đều đòi hỏi tăng thêm nhân lực, công cụ hỗ trợ, thiết bị kiểm tra… Tất cả chi phí này đều được đưa vào ngân sách, và có nguồn gốc từ tiền thuế của nhân dân.

Một mặt Bộ Nội vụ đưa ra cam kết chương trình cắt giảm 100.000 biên chế; một mặt các bộ ngành đòi tăng chỉ tiêu biên chế cho công tác thanh tra, kiểm tra khi bị Quốc hội chất vấn về tình trạng vi phạm pháp luật tràn lan do ngành, lĩnh vực mình đang quản lý. Có ai liên đới chịu trách nhiệm chung về điều mâu thuẫn này? Quả bóng đá qua, đá lại giữa các bộ trong cùng một Chính phủ, kết quả thuế vẫn tăng, vi phạm pháp luật vẫn tăng đều.

Nhìn rộng hơn, kinh tế khó khăn, sức dân đã kiệt, nợ công tăng cao, thì mỗi đồng tiền ngân sách cần chắt chiu, cần phải ưu tiên những điều thiết thực nhất. Nhưng những lệnh cấm thiết thực vẫn không đi vào cuộc sống. Có vô vàn lệnh cấm trên vỉa hè, nhưng biển quảng cáo nham nhở, bãi trông xe, hàng quán bít lối, người dân phải đi bộ xuống lòng đường… chẳng ai bị mất chức vì lệnh cấm không thiêng.

Lệnh không thiêng mà người ta vẫn hăm hở đưa ra nhiều lệnh mới. Tại sao? Còn một khía cạnh kinh tế khác của lệnh cấm chưa được nhắc tới. Chính mặt trái này làm cho lệnh mất thiêng.

Chi phí đen

Các lệnh cấm ở Việt Nam thường chỉ quan tâm việc áp dụng chế tài với người dân, mà thường không nhắc tới chế tài đối với người có quyền lực nhưng bỏ qua việc thực thi lệnh cấm. Bởi vậy, “bộ phận không nhỏ” (bộ phận tham nhũng mà Nghị quyết Trung ương 4 chỉ ra), khai thác triệt để khía cạnh này.

Công chức vẫn nhận lương đều, cơ quan nhà nước vẫn tiêu tiền thuế của dân đều đặn, nhưng các lệnh cấm ở Việt Nam có đặc thù gắn liền với các “phong trào ra quân” rầm rộ, hoặc các “đợt cao điểm” để ghi điểm thành tích chính trị. Tại sao lại phải có “phong trào ra quân”, “đợt cao điểm”, vì bình thường lệnh cấm rất ít đi vào cuộc sống, mà vỉa hè ở Việt Nam trong hai chục năm qua là một minh chứng.

Khoảng lặng giữa các đợt cao điểm, là khoảng thời gian cho “bộ phận không nhỏ”, khai thác lệnh cấm, ghi thành tích kinh tế với vợ con, là khoảng thời gian mặc cả với dân buôn về việc thực thi hay bỏ qua một lệnh cấm. Bỏ qua lệnh cấm cho một ai đó là điều trái pháp luật, nhưng chế tài không rõ, mông lung, xa xôi. Trong khi, có một điều rất rõ, gắn liền với mỗi lần bỏ qua lệnh cấm cho một con buôn là một phong bì. Đối với “bộ phận không nhỏ” thì lệnh cấm nửa vời trở thành cần câu cơm.

Nếu các lệnh cấm là hợp lý, người dân và doanh nghiệp sẽ chấp hành tốt, thì cơ hội kiếm cơm cho “bộ phận không nhỏ” sẽ thấp. Họ cần những lệnh cấm rất bất hợp lý hoặc đối với doanh nghiệp chi phí chấp hành lệnh cấm cao hơn nhiều lần so với chi phí hối lộ. Lúc đó “con buôn” và “bộ phận không nhỏ” sẽ cùng nhau thỏa thuận chi phí đen rất nhanh. Và chi phí đen này sẽ được hoạch toán tính vào giá thành bán sản phẩm cho khách hàng, đổ lên đầu những người dân.

Đối với “bộ phận không nhỏ” thì một số lệnh cấm trở thành một vùng đất phì nhiêu để họ khai thác, tư lợi. Mỗi một lệnh cấm với họ như một lưỡi câu chùm và doanh nghiệp, người dân là những con cá. Cắm thêm một lưỡi câu vào chùm lưỡi, sẽ giúp họ có thêm nhiều cá.

Như vậy, bên cạnh nhóm các lệnh cấm “trời ơi”, như lệnh “cấm ngực lép ra đường, bởi sự quan liêu của người soạn thảo, thì có một nhóm lệnh cấm rất “trần tục”, bởi nó rất phì nhiêu với ai đó.

Con buôn và “bộ phận không nhỏ” không phải gánh chịu chi phí, mà cuối cùng chi phí đen, chi phí đỏ đều đổ lên đầu dân đen, dội lên đầu con đỏ.

Sự hài lòng của dân chúng giảm sút, thì uy tín chung của Đảng, Nhà nước bị giảm sút. Chỉ có lợi nhuận của hai nhóm người nêu trên tăng lên. Vì vậy, cần phải hết sức cẩn trọng với các lệnh cấm, cần phải thảo luận nghiêm túc về tham nhũng chính sách. Muốn cho “bộ phận không nhỏ” không tiếp tục phình to, cần phải kiểm soát chặt hai vấn đề này.

Tác giả: Tiến sỹ luật học tại Đại học Tự do Berlin Võ Trí Hảo -Trưởng khoa Luật, Đại học Kinh tế TPHCM

>> Trên đây là bài viết Chi phí của lệnh cấm
>> Xem thêm các bài viết khác từ Luật kiến Nghiệp:

Nhấn vào đây để tương tác với chúng tôi nhiều hơn.

About Đinh Tuấn huy 294 Articles
Lưu trữ thông tin, chia sẽ kiến thức là mục tiêu hàng đầu của Luật Kiến Nghiệp

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*